Prije dvije sedmice, u programu banjalučkog kina Palas, koje posluje u sklopu kompanije Cineplex, najavljeno je prikazivanje filma „Đeneral“. Dio javnosti reagovao je ne otvoreno, već iz sjene.
Film, koji kritičari ocjenjuju kao istorijsko-revizionističko ostvarenje s izraženim profašističkim narativom, ubrzo je postao povod za širu polemiku o odgovornosti kulturnih institucija i distributera u promociji fašističkih i nacističkih ideologija.
Banjalučki aktivisti kontaktirali su upravu lokalnog ogranka Cineplexa tražeći objašnjenje zašto je donesena odluka da se film prikazuje u Banjaluci, no odgovora nije bilo.
U sarajevskom ogranku, kako tvrde, rečeno im je da se radi o odvojenim administracijama bez međusobnog uticaja.
Nakon toga, obratili su se centrali kompanije u Austriji, kao i distributeru CineStar. CineStar je jedini odgovorio da se film neće puštati na teritoriji RS-a, iako se pušta u Srbiji.
Plakat za „Đenerala“ ubrzo se pojavio ispred kina Palas, ali je nedugo zatim prekriven stikerima s antifašističkim porukama, čime je građanski otpor postao vidljiv i u javnom prostoru.
Prema navodima sagovornika, pojedini radnici kina Palas pokušali su interno preispitati odluku o prikazivanju filma, ali im je rečeno da je proces distribucije već pokrenut i da izmjene nisu moguće.
Iako zvanično saopštenje nije objavljeno, desetak dana kasnije plakati za film „Đeneral“ u Banjaluci su uklonjeni, a najava filma povučena s društvenih mreža.
U međuvremenu su se na društvenim mrežama pojavili i pozivi na protest ispred kina, no okupljanje je postalo bespredmetno nakon što je film povučen s repertoara.
Dodatnu polemiku izazvala je izjava režisera filma Miroslava Samardžića, koju je prenio beogradski Informer.
U izjavi se navodi da je film povučen zbog „velike potražnje za antinacionalističkim filmom Svadba“, uz mogućnost naknadnog prikazivanja.
Iako je film uklonjen iz programa u Banjaluci, i dalje je najavljen u drugim gradovima poput Prijedora, Gradiške i Trebinja, što je izazvalo nove reakcije aktivista.
Upiti su upućeni prijedorskom kinu Kozara, ali za sada bez odgovora, iako se radi o javnoj ustanovi.
Cijeli slučaj otvorio je širu raspravu o ulozi filmskih distributera, odgovornosti kulturnih institucija te o granici između tržišne logike i društvene odgovornosti.
Iz razgovora s novinarima i aktivistima saznajemo da se film trebao prikazati u Banjaluci, ali ne i u Sarajevu. Ostaje pitanje – radi li se o pukoj „profitnoj logici“ distribucije ili o ozbiljnim političkim manipulacijama čiji je cilj produbljivanje mržnje, etničkih podjela i sukoba na ovim prostorima?
Podsjetimo, u Banjaluci i entitetu Republika Srpska ranije nisu prikazivani filmovi „Grbavica“ (dobitnik nagrade Zlatni medvjed na Berlinaleu 2006. godine) niti „Quo Vadis, Aida?“, oba djela bosanskohercegovačke rediteljice Jasmile Žbanić, koja tematizuju ratne zločine i genocid u Srebrenici.
Istovremeno, ovi su filmovi imali redovnu distribuciju u drugom entitetu – Federaciji BiH.
Takva praksa, koja bi bila nezamisliva u uređenim demokratskim državama, u Bosni i Hercegovini je postala uobičajena, dodatno produbljujući kulturne, etničke i političke podjele.
Iz kompanija Cineplex i CineStar za sada nema detaljnijeg javnog pojašnjenja.
Dio građana poručuje da će, ukoliko film ponovo bude uvršten u program, odgovoriti novim oblicima javnog pritiska i institucionalnog djelovanja.
Aktivisti najavljuju da njihova borba nije završena – pozvali su građane da im se pridruže i zajednički se obrate institucijama za zaštitu ljudskih prava, kako bi se pokrenula procedura za zvaničnu zabranu filma na teritoriji cijele Bosne i Hercegovine.
U međuvremenu, u entitetu RS pokrenuta je široka politička kampanja kojom se, nakon koncerata Marka Perkovića Thompsona u Širokom Brijegu 13. i 14. februara, zahtijeva zabrana njegovih nastupa u Bosni i Hercegovini zbog veličanja ustaškog pokreta.
Gradonačelnik Banjaluke i predsjednik pokreta Sigurna Srpska, Draško Stanivuković, putem društvenih mreža zatražio je kazne zbog Thompsonovih koncerata i postavio pitanje: „Šta su institucije uradile da to spriječe?“
„Kao konkretnu mjeru, predložićemo Parlamentarnoj skupštini BiH i Narodnoj skupštini Republike Srpske donošenje Zakona o zabrani promovisanja fašističkih i nacističkih ideologija u Bosni i Hercegovini“, navodi se u saopštenju Stanivukovića.
I opozicija u Narodnoj skupštini RS pokrenula je 17. februara inicijativu za donošenje sličnog zakona u ovom entitetu.
Oglasile su se i Misije OEBS-a i Ujedinjenih nacija u BiH, koje su pozvale nadležne vlasti da brzo, temeljno i u skladu s domaćim zakonodavstvom i međunarodnim obavezama ispitaju incident u Širokom Brijegu zbog veličanja fašističkih pokreta.
U njihovom saopštenju navedeno je da je otvoreno prikazivanje simbola i veličanje ideologija mržnje, nasilja i masovnih zločina u suprotnosti s demokratskim vrijednostima, ljudskim pravima i principima međusobnog poštovanja, dostojanstva i empatije prema žrtvama ustaškog režima.
„Takvi postupci nose rizik od normalizacije ekstremizma, šire strah u zajednici i ugrožavaju osjećaj sigurnosti svih građana koji žele živjeti u stabilnom i tolerantnom društvu“, navodi se u saopštenju OEBS-a u BiH.
Usvajanje Zakona o zabrani promovisanja fašističkih i nacističkih ideologija na državnom nivou, međutim, ostaje neizvjesno , zbog drugačijih stavova srpskih političara iz entiteta Republika Srpska o Ravnogorskom pokretu, četničkom nasljeđu i liku Draže Mihailovića.
Od devedesetih godina prošlog vijeka sistematski se radi na reinterpretaciji četničkog pokreta , od nekada prepoznatog kao fašističkog, kolaboracionističkog i zločinačkog ; prema slici „nacionalno-patriotskog pokreta“.
Ova revizija istorije pokušava četništvo prikazati kao antifašistički pokret, negirajući njegovu saradnju s okupatorima, a generacije od 1992. godine kroz obrazovni sistem uče upravo takvu iskrivljenu interpretaciju.
Paradoksalno, možda ćemo se na kraju morati „zahvaliti“ Thompsonu i Samardžiću ukoliko ovi koncerti i filmovi podstaknu političare u BiH da zaista donesu zakon kojim će se zabraniti veličanje svih oblika fašizma.
